Historia ya Soka Tanzania: Safari ya Miaka 60 ya Ushindi, Machozi, na Mageuzi Makubwa
Mapenzi ya Mtanzania kwa Ngozi ya Ng’ombe
Soka nchini Tanzania si mchezo tu; ni utamaduni, ni lugha inayounganisha makabila zaidi ya 120, na ni sehemu ya maisha ya kila siku. Unapozungumzia Historia ya Soka Tanzania, unazungumzia historia ya taifa lenyewe. Tangu enzi za mkoloni hadi sasa tunaposhuhudia uwekezaji wa mabilioni, soka limekuwa kiashiria cha hali ya kijamii na kiuchumi. Katika makala haya, tutazama kwa undani katika kila hatua iliyofanya mchezo huu kuwa namba moja nchini.
Mwanzo wa Soka Katika Ardhi ya Tanganyika (1920-1960)
Ili kuielewa vizuri Historia ya Soka Tanzania, ni lazima turudi nyuma wakati nchi ikiitwa Tanganyika. Mchezo huu uliingizwa nchini na maafisa wa kikoloni wa Kiingereza, wanajeshi, na wamisionari mwanzoni mwa karne ya 20. Shule za serikali kama Tabora School zilikuwa vituo vya kwanza vya kukuza vipaji hivi.
Katika kipindi hiki, soka lilikuwa chombo cha kudai utu. Klabu kongwe nchini, Young Africans (Yanga SC), iliyoanzishwa mwaka 1935, na watani wao wa jadi Simba SC (zamani ikijulikana kama Queens, kisha Sunderland) iliyoanzishwa mwaka 1936, hazikuwa timu za mpira tu. Zilikuwa taasisi za kijamii zilizosaidia kuunganisha Waafrika dhidi ya ubaguzi wa rangi na ukoloni. Wachezaji wa zamani walicheza kwa ajili ya heshima ya jamii zao. Kipindi hiki, Historia ya Soka Tanzania ilitawaliwa na soka la ridhaa, ambapo mchezaji alikuwa shujaa wa mtaa anayecheza kwa “mapenzi ya jezi.”
Kipindi cha Dhahabu: Miaka ya 1970 na 1980
Wachambuzi wengi wanakubali kuwa muongo wa 1970 na 1980 ndio ulikuwa kilele cha ubora wa ufundi katika Historia ya Soka Tanzania. Hapa ndipo Tanzania ilipotoa wachezaji wenye vipaji vya asili ambao walicheza soka la kuvutia bila kutegemea mbinu nyingi za kisasa za kisayansi.
Mafanikio ya Taifa Stars 1980
Kilele cha mafanikio hayo kilikuwa mwaka 1980. Kwa mara ya kwanza, timu ya taifa, Taifa Stars, ilifuzu kushiriki fainali za Kombe la Mataifa ya Afrika (AFCON) zilizofanyika nchini Nigeria. Chini ya uongozi wa nahodha mahiri Leodegar Tenga na kocha Slawomir Wolk, Stars ilijipambanua kama timu tishio Afrika Mashariki.
Katika kipindi hiki cha Historia ya Soka Tanzania, klabu kama Pan African, Coastal Union ya Tanga, na RTC Kigoma zilikuwa na uwezo wa kuzitetemesha Simba na Yanga. Hii ilitokana na mfumo imara wa kukuza vipaji mashuleni (UMISETA) na michezo ya mashirika ya umma (SHIMIWI).
Kuporomoka kwa Viwango na Changamoto za Miundombinu (1990-2000)
Kila safari ina milima na mabonde. Miaka ya 1990 inakumbukwa kama kipindi cha “usingizi wa soka” katika Historia ya Soka Tanzania. Baada ya mafanikio ya mwaka 1980, Tanzania ilishindwa kufuzu mashindano makubwa kwa muda mrefu. Uchumi wa nchi ulipopitia mabadiliko, ufadhili wa serikali kwenye michezo ulipungua.
Viwanja vingi vilichakaa, na klabu nyingi za mikoani zilianza kufa kutokana na ukata wa kifedha. Hata hivyo, mwanzoni mwa miaka ya 2000, nuru mpya ilianza kuonekana. Mabadiliko ya uongozi kutoka Chama cha Mpira wa Miguu (FAT) kwenda Shirikisho la Mpira wa Miguu Tanzania (TFF) mwaka 2004 yalileta mfumo wa kiprofeshinali zaidi.
Ujenzi wa Uwanja wa Taifa na Mageuzi ya Kiufundi
Moja ya matukio muhimu sana katika Historia ya Soka Tanzania katika karne ya 21 ni ujenzi wa Uwanja mkuu wa Taifa (sasa unaitwa Uwanja wa Benjamin Mkapa). Uwanja huu wa kisasa wenye uwezo wa kuchukua mashabiki 60,000 ulifungua milango ya Tanzania kuwa mwenyeji wa mechi kubwa za kimataifa na kutoa fursa kwa wachezaji kucheza kwenye nyasi zenye viwango vya FIFA.
Uwanja huu uliendana na kuingia kwa wadhamini kama kampuni za mawasiliano na benki, jambo lililoanza kuingiza mamilioni ya shilingi kwenye klabu za Ligi Kuu.
Soka Kama Biashara: Mapinduzi ya Azam FC na Uwekezaji wa Kidigitali
Huwezi kuandika Historia ya Soka Tanzania ya hivi karibuni bila kutaja kuingia kwa Azam FC mwaka 2007. Azam ilileta dhana mpya ya uwekezaji; kujenga uwanja binafsi (Azam Complex), kuwa na akademi ya vijana, na kusajili wachezaji kwa mikataba mikubwa.
Hii iliziamsha Simba na Yanga. Leo hii, tunazungumzia Ligi Kuu ya NBC ambayo ni miongoni mwa ligi tano bora barani Afrika kwa mujibu wa viwango vya CAF. Udhamini wa mabilioni kutoka Azam TV kwa ajili ya haki za matangazo ya televisheni umeifanya soka kuwa ajira rasmi. Wachezaji sasa wanamiliki magari ya kifahari na nyumba, jambo ambalo lilikuwa geni katika Historia ya Soka Tanzania ya miaka ya nyuma.
Nyota wa Kimataifa na Kuitangaza Tanzania
Katika miaka ya hivi karibuni, Historia ya Soka Tanzania imepiga hatua kwa kuuza wachezaji nje ya nchi. Mbwana Samatta kuwa mchezaji wa kwanza wa Kitanzania kucheza Ligi Kuu ya Uingereza (Premier League) akiwa na Aston Villa ni rekodi ambayo haitasahaulika. Vilevile, Simon Msuva na wengine wameendelea kupeperusha bendera ya taifa, huku klabu za Simba na Yanga zikifika hatua za robo fainali na fainali za michuano ya CAF (Champions League na Confederation Cup).
Changamoto Zinazobaki Katika Soka Letu
Licha ya maendeleo haya ya kifedha, Historia ya Soka Tanzania bado inakabiliwa na changamoto. Ukosefu wa viwanja bora katika mikoa ya pembezoni na upungufu wa makocha wa vijana wenye vyeti vya juu ni mambo yanayopunguza kasi ya ukuaji. Pia, utegemezi mkubwa wa wachezaji wa kigeni katika Ligi Kuu umeanza kuzua mjadala wa kama tunaua vipaji vya wazawa au tunajifunza kutoka kwao.
Historia ya Soka Tanzania: Je, Pesa ni Kila Kitu?
Ukiangalia takwimu, katika miaka ya 1970 na 1980, Tanzania ilikuwa na timu bora zaidi ya Taifa, iliyofuzu AFCON na kushindana na miamba kama Nigeria na Misri, wakati huo kukiwa hakuna udhamini wa NBC, hakuna Azam TV, na wachezaji wakicheza kwa “posho” ndogo ya nauli. Leo, tukiwa na mabilioni ya shilingi, viwanja vya kisasa, na wachezaji wanaolipwa mishahara ya milioni 20 hadi 50 kwa mwezi, bado tunahangaika kufanya kile ambacho wazee wetu walikifanya kwa “mapenzi ya jezi.”
Leo hii tunajivunia kuwa na Ligi Kuu ya 5 kwa ubora Afrika, lakini klabu zetu zinategemea karibu asilimia 70% ya wachezaji kutoka nje ili kufanikiwa. Hii inazua swali gumu katika Historia ya Soka Tanzania: Je, tumepiga hatua kimpira au tumepiga hatua kibiashara tu? Tunatumia mabilioni ya shilingi leo ili “kununua” mafanikio ambayo miaka 40 iliyopita yalipatikana bure kupitia nidhamu, uzalendo, na kipaji cha asili.
Historia ya Soka Tanzania ni safari ndefu ya mabadiliko. Kutoka kwenye vumbi la viwanja vya ridhaa hadi kwenye mwanga wa “floodlights” wa uwanja wa Benjamin Mkapa. Tuna kila sababu ya kujivunia hatua tuliyofikia, lakini ni lazima tukumbuke kuwa soka la kweli halipo kwenye pochi ya mdhamini pekee, bali lipo kwenye moyo wa mchezaji anayethamini rangi za jezi ya timu yake na taifa lake.