Wachezaji wa Kigeni Ligi Kuu: Je, ni Baraka kwa Burudani au Kaburi la Vipaji vya Wazawa?
Soka la Tanzania limepitia mapinduzi makubwa katika muongo mmoja uliopita. Ukizungumzia mabadiliko hayo, huwezi kuacha kutaja ongezeko kubwa la wachezaji wa kigeni Ligi Kuu. Miaka kumi iliyopita, kusikia mchezaji kutoka Ivory Coast au Brazil anakuja kucheza soka nchini ilionekana kama ndoto, lakini leo hii imekuwa ni sehemu ya maisha ya kila siku ya mashabiki wa soka kuanzia Kariakoo hadi mikoani.
Lakini, katikati ya shamrashamra hizi, kuna swali moja gumu ambalo limegawa wadau wa soka katika makundi mawili: Je, uwepo wa wachezaji wa kigeni Ligi Kuu ni neema kwa maendeleo ya soka letu, au ni kikwazo kinachozuia machipukizi wa ndani (wazawa) kupata nafasi ya kung’ara? Katika makala hii, tutachambua kila pembe ya hoja hii, tukitazama kiuchumi, kiufundi, na mustakabali wa timu yetu ya taifa, Taifa Stars.
Sababu za Kuongezeka kwa Wachezaji wa Kigeni Ligi Kuu
Ukiitazama ramani ya usajili ya vilabu vikubwa nchini, utagundua kuwa kuna mkakati wa makusudi. Vilabu kama Simba SC, Yanga SC, na Azam FC vimekuwa vikitumia mabilioni ya shilingi kusaka saini za nyota kutoka DR Congo, Ivory Coast, Ghana, na nchi nyinginezo. Sababu kuu hapa ni moja: Ushindani wa Kimataifa.
Ili timu ya Tanzania iweze kusimama mbele ya miamba kama Al Ahly ya Misri au Mamelodi Sundowns ya Afrika Kusini, lazima iwe na kikosi chenye uzoefu. Wachezaji wa kigeni Ligi Kuu huleta uzoefu huo wa kucheza kwenye mazingira magumu ya michuano ya CAF. Vilabu vyetu vimegundua kuwa ili kufika hatua ya makundi au robo fainali, unahitaji wachezaji ambao tayari wameonja ladha ya soka la kiwango cha juu barani Afrika. Hii imefanya soko la Tanzania kuwa kivutio kwa wachezaji wenye majina makubwa ambao wanatafuta changamoto mpya na maslahi bora.
Faida: Thamani ya Ligi na Burudani ya Kimataifa
Huwezi kupinga ukweli kwamba uwepo wa wachezaji wa kigeni Ligi Kuu umeongeza thamani ya kibiashara ya ligi yetu kwa kiasi kikubwa sana. Leo hii, NBC Premier League inatajwa kuwa miongoni mwa ligi tano bora barani Afrika kwa ubora na ushindani.
1. Kuvutia Udhamini na Haki za Matangazo
Uwepo wa “mastaa” unavutia wadhamini. Makampuni makubwa yanataka kuunganishwa na bidhaa inayopendwa. Kupitia Azam TV, soka letu sasa linaonekana katika zaidi ya nchi 30 barani Afrika. Watu wa Zambia wanaiangalia Ligi Kuu ya Tanzania kwa sababu ya Clatous Chama; watu wa Burkina Faso wanafuatilia kwa sababu ya Stephane Aziz Ki. Hii inaitwa “Football Diplomacy” (Diplomasia ya Soka) ambayo inaleta fedha za kigeni na kuongeza thamani ya haki za matangazo.
2. Ladha ya Soka la Kisasa
Wachezaji kama Yao Attohoula au kipa Diarra wameleta ladha ya kiufundi ambayo awali ilikuwa adimu. Mashabiki wanajaza viwanja si kwa sababu tu wanapenda timu zao, bali kwa sababu wanajua wataona ufundi wa hali ya juu. Burudani hii inasaidia vilabu kupata mapato ya mlangoni, ambayo ni muhimu kwa uendeshaji wa klabu kitaalamu. Wachezaji wa kigeni Ligi Kuu wamekuwa kama sumaku inayovuta hisia za wapenzi wa kandanda.
Changamoto kwa Timu ya Taifa (Taifa Stars) na Wazawa
Hata hivyo, kila penye uzuri hapakosi changamoto. Upande wa pili wa sarafu unazua hofu kubwa kwa mustakabali wa timu yetu ya taifa. Wataalamu wa soka nchini wamekuwa wakipaza sauti kuhusu jinsi wachezaji wa kigeni Ligi Kuu wanavyoziba nafasi za wazawa katika nafasi muhimu.
Tatizo la “Namba 9” na Walinda Mlango
Ukiangalia klabu tatu bora, nafasi ya mshambuliaji wa kati (No. 9) imehodhiwa kikamilifu na wageni. Hali kadhalika nafasi ya kipa. Ikiwa mzawa hapati dakika za kucheza katika klabu yake, anapoteza kile kinachoitwa “match fitness” (utimilifu wa kimchezo). Kocha wa Taifa Stars anapokuwa anatafuta mshambuliaji mwenye makali, anakutana na changamoto kwa sababu washambuliaji wazawa ama wapo benchi au wanacheza kwenye timu za chini zinazopambana kutoshuka daraja.
Hapa ndipo hoja ya kuwa wachezaji wa kigeni Ligi Kuu wanadumaza vipaji inapoingia. Kipaji bila mazoezi ya ushindani (competitive minutes) ni sawa na gari bila mafuta. Ikiwa kijana wa Kitanzania anakaa benchi kumpisha mgeni, uwezo wake wa kukua kimpira unadumaa, na matokeo yake yanaonekana kwenye timu ya taifa inaposhindwa kupata matokeo dhidi ya mataifa yenye wachezaji wanaocheza mara kwa mara.
Kanuni ya Wachezaji 12 wa Kigeni: Je, inahitaji Marekebisho?
Shirikisho la Mpira wa Miguu Tanzania (TFF) liliruhusu kila klabu kusajili hadi wachezaji wa kigeni Ligi Kuu 12, huku 8 wakiruhusiwa kuanza uwanjani kwa wakati mmoja. Lengo lilikuwa kuongeza ushindani, lakini sasa kuna shinikizo la kuwepo kwa “Quality Control” (Udhibiti wa Ubora).
Hoja ni kwamba, kama mchezaji anakuja kutoka nje, lazima awe na kitu cha ziada ambacho mzawa hana. Kuna kilio kuwa baadhi ya vilabu vinasajili wachezaji wa kigeni wa kiwango cha kawaida (mediocre), ambao uwezo wao hauzidi wa kijana anayetoka katika academy ya klabu hiyo. Hii siyo tu inaua vipaji, bali pia ni kupoteza fedha nyingi za kigeni ambazo zingeweza kuwekezwa kwenye miundombinu ya soka la vijana nchini.
Ili wachezaji wa kigeni Ligi Kuu wawe na tija ya kweli, kanuni inapaswa kuambatana na masharti magumu. Kwa mfano, mchezaji anayesajiliwa awe amewahi kuichezea timu yake ya taifa (angalau timu za vijana) au awe ametoka kwenye ligi yenye daraja la juu zaidi. Hii itahakikisha kuwa kila mgeni anayeingia nchini anakuja kuongeza thamani na kufundisha kitu kipya, badala ya kuja “kujifunzia” soka nchini Tanzania.
Umuhimu wa Uwiano Kati ya Wageni na Wazawa
Soka ni biashara, lakini pia ni utambulisho wa kitaifa. Siri ya mafanikio ipo kwenye kupata uwiano (balance). Tunahitaji wachezaji wa kigeni Ligi Kuu ili kuifanya ligi yetu iwe na mvuto wa kimataifa na kuvutia wadhamini. Hata hivyo, tunahitaji pia kulinda nafasi za wazawa ili kuhakikisha Taifa Stars inabaki kuwa imara.
Vilabu vinapaswa kuwekeza kwenye mifumo ya vijana (youth academies) kando na kusajili wageni. Mchezaji mzawa anapaswa kujifunza kutoka kwa mgeni. Kwa mfano, mlinzi mzawa anapofanya mazoezi kila siku na mshambuliaji wa kiwango cha juu kama Jean Baleke au Clement Mzize akijifunza kutoka kwa mchezaji mzoefu, kiwango chake lazima kiongezeke. Changamoto inakuja pale mzawa anapojikuta hana nafasi kabisa hata ya kufanya mazoezi na kikosi cha kwanza.
Jinsi Wageni Wanavyobadili “Mindset” ya Wazawa
Kuna faida moja ya kijamii ambayo mara nyingi haisemwi. Uwepo wa wachezaji wa kigeni Ligi Kuu umebadili tabia na nidhamu ya wachezaji wetu wazawa. Zamani, soka liliononekana kama mchezo wa “wahuni” au watu wasio na shule. Lakini unapoona mchezaji mgeni anakuja na nidhamu ya hali ya juu kwenye chakula, mazoezi ya ziada, na matumizi ya mitandao ya kijamii, wachezaji wetu wazawa wanaanza kuiga.
Huu weledi (professionalism) ndio utakaotutoa hapa tulipo. Wazawa sasa wanaanza kuelewa kuwa mpira si kipaji tu, bali ni kazi inayohitaji nidhamu ya saa 24. Hivyo, wachezaji wa kigeni Ligi Kuu wamekuwa kama walimu wa vitendo uwanjani na nje ya uwanja.
Wageni kama Daraja la Wazawa Kwenda Nje
Je, unajua kuwa ongezeko la wachezaji wa kigeni Ligi Kuu ndilo linalofanya wachezaji wetu wazawa waanze kuuzwa nje ya nchi kwa bei mbaya?
Inashangaza, lakini ni kweli. Wakati tunalalamika kuwa wageni wanaziba nafasi, ukweli ni kwamba mawakala (scouts) kutoka Ulaya na nchi za Kiarabu sasa wanaifuatilia ligi ya Tanzania kwa ukaribu kwa sababu ya hawa wageni. Wanapokuja kumtazama Aziz Ki au kipa wa kimataifa, wanajikuta macho yao yakiwaangukia vijana kama Clement Mzize, Feisal Salum, au Dickson Job.
Bila uwepo wa hawa wachezaji wa kigeni Ligi Kuu kuongeza ushindani na “eye-balls” (uangalizi wa dunia), vipaji vyetu vingeweza kubaki vimejificha kwenye ligi ambayo haina msisimko. Wageni wameifanya Tanzania kuwa “Destination” (kituo) namba moja cha soka Kusini mwa Jangwa la Sahara baada ya Afrika Kusini.
Wachezaji wetu wazawa sasa wanajua kuwa ili ucheze Simba au Yanga, lazima uwe bora kuliko mgeni. Hii imewafanya “wapige kazi” mara mbili zaidi. Hivyo, badala ya kuwaua, wachezaji wa kigeni Ligi Kuu wanatengeneza kizazi kipya cha Watanzania “mashine” ambao hawaogopi ushindani. Bila wageni, labda wazawa wetu wangeendelea kucheza soka la “kujifurahisha” la asubuhi na jioni, badala ya soka la ushindani linaloweza kuwapa maisha ya kifahari.